Recensie: Johannes Steendam in de olie neemt de werkelijkheid niet

HEERENVEEN Even denk ik bij het binnengaan van Museum Galerie Heerenveen dat ik een garage instap. Maar nee, het ruikt er naar niets. De serene witte muren van deze kunstruimte ogen koud en kil, de werken aan de wanden moeten de warmte brengen. En dat doen de vreemdsoortige werken van Johannes Steendam. Want eigenaardig en anders zijn deze schilderijen in het idioom van schilderkunst.

Steendam gebruikt afgewerkte olie als grondstof om papier te beschilderen. Hij trekt het bruine goedje over de drager in horizontale richting, van links naar rechts of andersom – dat doet er niet toe. Zo ontstaan velden die het meest weg hebben van een landschap. Gaat er meer olie op de trekker, dan is het effect donker. Geeft de kwast minder olie af dan is het bruin licht van kleur. Steendam speelt met het minder en het meer, waardoor er natuurlijk verlopende lijnen blijken te ontstaan en verhouden vlakken zich tot elkaar in een olieveld: oilfield.

Geen landschap uit de zichtbare omgeving, maar een mistige dauw van dromerige gedachten. De grondstof wordt door de kunstenaar wel gestuurd wanneer er bijvoorbeeld bos op de einder staat of een rietkraag langs water. Maar meestal zoekt de olie een eigen weg en vermengt zich al druipend met een andere laag. De compositie blijft in beweging, nauwelijks zichtbaar voor het oog. Maar na verloop van tijd loopt de zware vloeistof van het papier af en kan een randje bruin vormen op de muur.

Steendam lijkt zichzelf een beperking in de techniek te hebben opgelegd. Hij werkt niet figuratief, maar landschappelijk. Want zodra ik een horizontale lijn zie denk ik gedachteloos aan een horizon, dus aan een landschap. Ook al omdat de kunstenaar zijn composities oilfields noemt, olievelden. Landschappen. En dan, wanneer ik mijn onwillekeurige gedachten van de horizon in het landschap uitschakel, zie ik wel aardlagen in de olie. Maar verder is er niets werkelijk aan de geschapen omgeving, het is een abstract uitzicht in diverse bruine tinten van wit tot zwart via beige. In subtiele overgangen, maar ook met harde grenzen en rafelranden. Die randen zijn onzeker, schemerig soms, doordat de olie onzichtbaar in beweging blijft.

Johannes Steendam weet in zijn werk de op de loer liggende verveling van de gebondenheid te omzeilen. Hoewel het verschillende variaties op eenzelfde thema is, blijven de composities interessant en aangrijpend. Door de nuances en fijne verschillen in subtiele details is duidelijk dat er met beperkte middelen en begrensde techniek veel meer mogelijk is dan voor mogelijk gehouden. Want olieverf of acryl is qua grondstof natuurlijk ook beperkt, maar heeft als oneindig karakter alle kleuren van de regenboog. Olie kent alleen bruin als basistint, daarin zijn variaties aan te brengen van licht of donker, dat is het.

Steendam weet er monumentale werken mee te maken, ook al zijn de kaders eindig. Het papier slurpt de olie op en mijn aandacht binnen. Er is een groot uitzicht, een verre einder hoewel er geen perspectief is, niets dan sfeer in het platte vlak. Ik kan ongeremd kijken en uitbundig genieten. Steendam heeft zich in een serie wel laten inspireren door natuurgebied De Deelen. Rietkragen en petgaten vind ik echter niet terug op papier, maar wel zompig modderige aarde en het diepzwart water. Een schijnsel van de ondergaande zon, de dauw in morgenlicht. De melancholie van het zonderlinge natuurgebied is aangeraakt, terwijl de werkelijkheid niet is genomen.

Tekst: Jurjen K. van der Hoek

Tentoonstelling Oilfields, werken van Johannes Steendam bij Museum Galerie Heerenveen. Tot en met 15 november.

Zie ook weblog KUNST-stukjes: jurjenkvanderhoek.tumblr.com