De Lindegracht met zijn stegen

HEERENVEEN Henk Kok geeft namens de stichting Werkgroep Oud-Heerenveen een kijkje op de Lindegracht en het Haringspad, tegenwoordig Van Harenspad, met de sluiskolk in het jaar 1915. Ook gaat hij in op de stegen die er waren en nog zijn aan de Lindegracht.

Op de achtergrond was er destijds zicht op de toren van de toenmalige Nederlands Hervormde kerk - nu het Amelius van Oenemapark - en de hoofdbrug. Het water is, zoals is te zien op de afbeelding, aanzienlijk breder dan tegenwoordig.

Over de oude smalle ophaalbrug, in de jaren dertig van de vorige eeuw vervangen door een elektrisch beweegbare basculebrug, lag al lang voordat er sprake was van een plaats Heerenveen een belangrijke noord-zuidverbinding van Leeuwarden naar Zwolle, de A32 van de middeleeuwen. Pas toen de ondertussen alweer verdwenen Rijksweg 32 in de jaren vijftig van de vorige eeuw werd aangelegd, verdween het doorgaande noord-zuidverkeer uit het centrum van Heerenveen.

Toeschouwers op de wal

Het is rustig op de afbeelding met enkele toeschouwers op de wal. In het vaarwater zijn slechts een vrachtschip met opduwer en een schouwachtig vaartuig in het water te aanschouwen.

Het hoogtepunt van de veenontginning oostwaarts is al jaren voorbij. De tijd dat met turf hoog opgetaste skûtsjes en andere vaartuigen in de Kolk lagen, zoals het water ook wel genoemd werd, behoorde tot het verleden.

Van een echte gracht is nooit sprake geweest. Een gracht als verdediging, zoals we in plaatsen als Leeuwarden, Sneek, Harlingen, Dokkum en meerdere van andere steden in Friesland nog steeds kennen, is nooit de bedoeling geweest. Bijzonder is wel dat een weg werd aangeduid met de naam van een water.

Ook was het water zelf een flinke sluiskom, die diende als onderdeel van de zich vele kilometers naar het oosten uitstrekkende Compagnonsvaart. Nauwelijks zichtbaar loopt rechts over de Lindegracht, toen nog rijk aan bomen, een tramspoor dat bijna vijftig jaar lang tot begin jaren dertig van de vorige eeuw over de Lindegracht liep.

Al die jaren slingerde een stoomtram over de Lindegracht, om via Vleesmarkt, Achter de Kerk, over de Fok en Heerensloot en vice versa af te buigen naar het treinstation.

De stegen

Op de afbeelding is nog net iets te zien van een van de vele stegen die de Lindegracht telde, dat is de Schoolsteeg uiterst rechts op de afbeelding.

In totaal waren er een achttal stegen, waarvan het overgrote deel niet meer vrij toegankelijk is. Slechts drie ervan zijn tegenwoordig nog openbaar en vormen zo een toegang tot de achter de Lindegracht gelegen Kerkstraat.

Van west naar oost achtereenvolgens: Rodenburgsteeg (minder bekend als Bakkerssteeg), de smalste van de drie, Schoolsteeg en Vermaning(s)steeg.

De Rodenburgsteeg is vernoemd naar bakker Rodenburg, die rond 1850 aan de oostkant van deze steeg aan Lindegracht zijn bedrijf had en wiens pand een groot deel van de steegwand besloeg. Deze steeg is veruit de smalste van de drie. Halverwege kunnen twee personen elkaar nauwelijks passeren.

De Schoolsteeg dankt haar naam aan een lagere school, die aan weerskanten van deze steeg aan de Kerkstraat lag.

De Vermaning(s)steeg ontleent haar naam aan de Doopsgezinde Kerk (door Doopsgezinden de Vermaning genoemd) die hier in 1762 is gebouwd. De laatste steeg werd vroeger ook wel de Kakelsteeg genoemd.

Veel van de bewoning aan de stegen is in de loop der tijden verdwenen. De Vermaningsteeg heeft nog steeds de meeste woonhuizen. Het voormalige pand van groenteboer De With doet tegenwoordig dienst als koffieshop.

Joodse familie

In de Schoolsteeg woonde ook de kinderloze Joodse familie Aron Smeer en Mietje Slager. Hun verhaal is zeer tragisch. Zij woonden voor de Tweede Wereldoorlog op huisnummer 4.

Aron Smeer was koopman in ongeregelde goederen. Zo kocht en verkocht hij bijvoorbeeld mollenvellen, lams- en schapenvachten en wat er verder maar te verhandelen viel. Hij had zijn standplaats bij de Hoofdbrug.

Hun alleen wonende familielid Johanna Bloch, reizend koopvrouw in textiel en oorspronkelijk woonachtig in de Kleine Kerkstraat trok toen ze op hogere leeftijd kwam, in bij haar familieleden in de Schoolsteeg.

Op last van de Duitse bezetter moesten Aron Smeer en Mietje Slager zich op zondag 6 november 1942 om acht uur ’s morgens melden bij de poort van Crackstate waar de Duitse bezetter zetelde.

Vandaar werden zij afgevoerd naar Westerbork, het verzamelkamp in Drenthe. Daar overleed Mietje Slager op 4 december 1942, 72 jaar oud. Zij ligt begraven op een begraafplaats in Assen.

Haar man Aron Smeer werd in januari 1943 op transport gezet naar Auschwitz, waar hij op 21 januari in de gaskamers om het leven werd gebracht, 69 jaar oud.

Johanna Bloch ontkwam aan dit lot, omdat ze op 2 januari 1942 op 84-jarige leeftijd was overleden.

Voor meer historie over Heerenveen zie de website werkgroepoudheerenveen.nl.

(Tekst Henk Kok, stichting Werkgroep Oud-Heerenveen)